Tản mạn về khu vực kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp

San sát nhau trong những con phố chật chội của Hà Nội hay rải rác khắp các thôn xóm vùng ven đô, những hàng quán nhỏ bé có thể thấy ở mọi nơi. Một quầy hàng bán đồ ăn sáng hay mấy cửa hàng tạp phẩm thu mình trong một không gian chật hẹp, đó là hình ảnh quen thuộc thường có của hoạt động kinh doanh hộ gia đình. Khi mà thất nghiệp không còn là điều xa lạ, ngày càng nhiều người lao động quan tâm hơn đến việc kiếm kế sinh nhai từ việc kinh doanh tại gia đình. Nhìn xa hơn, với những đóng góp đã có, phải chăng khu vực kinh tế hộ cá thể, đặc biệt là lĩnh vực phi nông nghiệp có thể là một động lực đáng kể để góp phần vực dậy nền kinh tế qua những khó khăn trong hiện tại?

Xu hướng mở rộng và ảnh hưởngHaNoi_vietnam_0016

Với quy mô nhỏ không quá mười lao động[1] và sự đa dạng của ngành nghề kinh doanh, trong đó có cả những hình thức kinh doanh không phải đăng ký theo luật, các hộ kinh tế cá thể là điển hình cho kiểu tổ chức kinh tế đơn giản và dễ thích nghi trước những thay đổi của điều kiện kinh tế xã hội. Nếu xét riêng lĩnh vực phi nông nghiệp thì các cơ sở sản xuất kinh doanh của khu vực này hiện đang có những đóng góp quan trọng vào việc làm dân cư và thu nhập của nền kinh tế.

Những ước tính chính thức gần đây của một số tổ chức quốc tế và chuyên gia cho thấy tầm quan trọng đang tăng lên của kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp vào nền kinh tế. Với khoảng hơn 4,23 triệu cơ sở kinh doanh tính đến thời điểm 7/2011, tăng gấp 1,39 lần so với năm 2005, khu vực này là nơi tạo việc làm cho hơn 8,1 triệu lao động, chiếm xấp xỉ 16% dân số 15 tuổi trở lên đang làm việc. Tính chung trong giai đoạn từ 2005-2011, quy mô lao động của khu vực hộ cá thể phi nông nghiệp tăng trưởng bình quân 5,3% mỗi năm. Điều đáng quan tâm là theo tính toán của ILO, có 43,5% lao động trong số đó làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức[2]. Điều ấy một mặt cho thấy việc đăng ký kinh doanh chưa phổ biến đối với các hộ kinh doanh phi nông nghiệp. Mặt khác cũng thể hiện xu hướng chuyển dịch lao động từ khu vực chính thức sang phi chính thức, mà ở đó các cơ sở kinh tế cá thể là nơi tạo công ăn việc làm cho một phần đáng kể lực lượng lao động, đặc biệt là những ngườithất nghiệp tạm thời. Trên khía cạnh tạo thu nhập, với mức đóng góp khoảng 38% vào thu nhập của hộ gia đình ở thành thị và 26% ở nông thôn, nguồn thu từ hoạt động kinh tế phi nông nghiệp có một vị trí quan trọng. Những đặc điểm này đã góp phần giảm nhẹ những cú sốc thất nghiệp và biến cố giảm sút thu nhập của hộ gia đình, đặc biệt trong những thời kỳ kinh tế khó khăn như giai đoạn vừa qua.

Trong giai đoạn từ 2005-2011 nhìn chung tỷ trọng đóng góp trong GDP của kinh tế hộ khá ổn định và có xu hướng tăng nhẹ từ mức 29,9% năm 2005 lên 31,2% năm 2011. Mức đóng góp này không thua kém là mấy so với tỷ trọng 33,03% của khối doanh nghiệp Nhà nước trong GDP năm 2011, dù cho khu vực quốc doanh chiếm tới hơn 45% tổng vốn đầu tư của cả nước, sử dụng 60% vốn vay từ các ngân hàng thương mại và chiếm đến 70% các nguồn viện trợ phát triển. Nếu tính riêng GDP của khu vực ngoài nhà nước[3] thì tỷ trọng của kinh tế hộ cá thể chiếm tới xấp xỉ 65%, cao hơn nhiều so với mức 24% của khu vực kinh tế tư nhân. Xu hướng chững lại của lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp trong sự mở rộng không ngừng của khu vực kinh tế hộ cá thể những năm qua cho thấy: hoạt động sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp đang tăng dần ảnh hưởng trong khu vực kinh tế hộ và là động lực chính tạo ra mức tỷ trọng cao của khu vực này với GDP của nền kinh tế. Với quy mô tổng tài sản và doanh thu thuần vẫn đang có xu hướng tăng lên, trong đó tổng tài sản tăng gấp 2,3 lần trong giai đoạn 2007-2011 và doanh thu thuần năm 2010 gấp 2,68 lần so với 2005, khu vực kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp có triển vọng sẽ đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế nói chung những năm tới.

Chính sách nào cho kinh tế hộ?

Dĩ nhiên người ta có thể nhìn nhận kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp với cả sự lạc quan và bi quan. Nhìn nhận một cách lạc quan thì khu vực này luôn khá năng động, dễ thích nghi, có quy mô đang mở rộng và đóng góp đáng kể trong tạo việc làm cũng như tăng thu nhập. Tuy nhiên, những đặc điểm vốn có của kinh tế hộ như sự trì trệ về năng suất lao động, sự lấn át của tính phi chính thức vẫn là điều gây quan ngại khi mà một số tính toán của ILO (2012) cho thấy khoảng 68,2% lao động cá thể phi nông nghiệp không tham gia hình thức bảo hiểm xã hội nào[4]. Các hộ kinh doanh cá thể cũng ít được các chính quyền địa phương ưu tiên khuyến khích như cộng đồng doanh nghiệp bởi lẽ phần lớn khoản thu ngân sách của địa phương đến từ các khoản thuế doanh nghiệp. Vấn đề đặt ra cho các nhà làm chính sách là cần ứng xử ra sao đối với khu vực hộ kinh doanh cá thể phi nông nghiệp để giảm bớt những mặt hạn chế đồng thời có thể lan toả yếu tố tích cực tới tăng trưởng nói chung?

Với đặc điểm tính phi chính thức cao của khu vực này, các chính sách nên hướng tới hai giải pháp lớn: (i) Chính thức hoá những cơ sở kinh doanh cá thể có khả năng; và (ii) Hỗ trợ các nguồn lực cần thiết cho cá cơ sở kinh doanh cá thể còn lại.

non-farm HHBGiải pháp “chính thức hoá” thể hiện ở việc có các chính sách khuyến khích, thúc đẩy đăng ký kinh doanh, chuyển đổi các hộ từ phi chính thức, bán chính thức sang hình thức có đăng ký kinh doanh và mã số thuế. Sự dễ dàng tiếp cận vốn vay, khả năng mở rộng nhân lực, tiếp cận được những ưu đãi cho doanh nghiệp và nhận được sự bảo vệ đầy đủ hơn của luật pháp là “phần thưởng” quan trọng cho các hộ kinh doanh phi chính thức nếu chuyển đổi. Trong khi đó, chính quyền địa phương sẽ có được nguồn thu từ thuế và nền kinh tế nhận được một động lực mạnh cho quá trình tăng trưởng. Để làm được điều này các chính sách cần cải thiện hơn nữa về thủ tục đăng ký kinh doanh và thành lập doanh nghiệp, đi cùng với cải cách giảm bớt những gánh nặng thuế, phí qua đó giảm các chi phí cho hộ đăng ký kinh doanh chính thức.

Bên cạnh đó, giải pháp hỗ trợ các nguồn lực cho khu vực hộ cá thể phi nông nghiệp cũng cần được cân nhắc. Chẳng hạn, hỗ trợ về nơi kinh doanh, buôn bán tập trung như hệ thống chợ cho người bán hàng rong hoặc tăng cường tín dụng cho hoạt động của cơ sở kinh doanh phi nông nghiệp qua kênh quỹ tín dụng nhân dân hoặc các tổ chức tín dụng vi mô địa phương có thể là hướng đi cần thiết. Việc đẩy mạnh chương trình đào tạo nghề cho lao động cũng cần triển khai hiệu quả hơn đặc biệt tại nông thôn để tạo cơ hội cho người lao động có tay nghề và chuyên môn tốt.

Hiện tại không có một chiến lược cụ thể nào hướng tới việc phát triển khu vực kinh tế hộ, đó là một thực tế khi mà trong nhiều năm qua các chính sách đã tập trung vào ưu đãi cho các thành phần kinh tế khác mà bỏ quên một động lực đang có vai trò lớn dần trong nền kinh tế. Kinh tế nhà nước kém hiệu quả và thiếu minh bạch, doanh nghiệp tư nhân gắng gượng trong “cơn dông bão” phá sản, đóng cửa đang dữ dội quét qua. Đành rằng đó vẫn là những thành phần chủ đạo trong bức tranh tổng thể nhưng phải chăng đã đến lúc khu vực kinh tế hộ cá thể, đặc biệt lĩnh vực phi nông nghiệp cần được trao cho một vị thế mới xứng đáng?


[1] Theo Nghị định 43/2010/NĐ-CP quy định về việc đăng ký kinh doanh.

[2] Khu vực kinh tế phi chính thức bao gồm các hộ sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp chưa có tư cách pháp nhân, chưa đăng ký kinh doanh nhưng vẫn sản xuất các hàng hóa dịch vụ để bán hoặc trao đổi trên thị trường.

[3] Bao gồm kinh tế tư nhân, kinh tế hộ cá thể và kinh tế tập thể.

[4] Hay còn gọi là “lao động phi chính thức” (informal employment), xem thêm: http://laborsta.ilo.org/informal_economy_E.html

Không có nhận xét nào:

Lưu ý: Chỉ thành viên của blog này mới được đăng nhận xét.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
BACK TO TOP